بارداری (حاملگی) خارج از رحم چیست؟ علائم، علت، تشخیص و عمل جراحی

بارداری خارج از رحم زمانی اتفاق می‌افتد که تخمک بارور‌ شده به‌ جای قرار گرفتن در داخل رحم، در محلی مانند لوله فالوپ لانه ‌گزینی کند. این وضعیت طبیعی نیست و در صورت تشخیص دیر هنگام می‌تواند برای مادر خطرناک باشد؛ به همین دلیل شناخت علائم و مراجعه به‌ موقع برای بررسی اهمیت زیادی دارد. در این مقاله از سایت تافته با علت‌ها و نشانه‌های بارداری خارج از رحم، روش‌های تشخیص و گزینه‌های درمانی از جمله عمل جراحی، آشنا می‌شوید.

بارداری خارج از رحم چیست؟

بارداری خارج از رحم به حالتی گفته می‌شود که تخمک بارورشده به جای داخل رحم، در بخش دیگری از دستگاه تولید مثل لانه‌ گزینی کند. بیشتر موارد در لوله‌های فالوپ اتفاق می‌افتند، هر چند احتمال شکل ‌گیری آن در تخمدان یا حفره شکمی نیز وجود دارد. این وضعیت ممکن است در ابتدا با نشانه‌های معمول بارداری همراه باشد؛ اما درد شکم و خونریزی واژینال نیز از علائم احتمالی آن هستند.

از آنجایی که لوله فالوپ فضای کافی برای رشد بارداری ندارد، ادامه رشد می‌تواند باعث پارگی لوله و خونریزی داخلی شود که نیاز به رسیدگی فوری پزشکی دارد.

انواع بارداری خارج از رحم بر اساس محل لانه ‌گزینی

بارداری خارج از رحم همیشه در یک محل اتفاق نمی‌افتد و با توجه به ناحیه‌ای که تخمک بارورشده در آن لانه‌ گزینی می‌کند، انواع مختلفی دارد. بیشتر موارد در لوله فالوپ دیده می‌شوند؛ اما گاهی لانه ‌گزینی در بخش‌های دیگری مانند تخمدان، دهانه رحم یا حفره شکمی رخ می‌دهد. مهم‌ترین انواع آن عبارتند از:

بارداری خارج رحمی لوله‌ای

لوله‌های فالوپ دو مجرای باریک و عضلانی هستند که هر کدام حدود ۱۰ سانتی‌ متر طول دارند و در مجاورت تخمدان‌ها قرار گرفته‌اند. این لوله‌ها با تخمدان اتصال مستقیم ندارند و سطح داخلی آن‌ها از بافت مخاطی چین ‌خورده پوشیده شده است. پس از بارور شدن تخمک، لوله فالوپ وظیفه انتقال آن به سمت رحم را بر عهده دارد و این مسیر معمولا چند روز طول می‌کشد.

در شرایط طبیعی، رحم در زمان مناسب برای پذیرش رویان آماده می‌شود تا لانه‌ گزینی در آندومتر انجام گیرد. اما اگر رویان پیش از رسیدن به رحم در لوله فالوپ مستقر شود و به رشد خود ادامه دهد، بارداری لوله‌ای شکل گرفته است. رشد این بارداری در فضای محدود لوله می‌تواند به پارگی آن و خونریزی داخلی منجر شود و به همین دلیل نیازمند پیگیری و درمان پزشکی است.

بارداری خارج از رحم تخمدانی

بارداری خارج از رحم تخمدانی نوعی نادر از حاملگی خارج از رحم است و کمتر از یک درصد موارد را شامل می‌شود. تشخیص آن دشوار است، زیرا شباهت زیادی به بارداری لوله‌ای دارد و گاهی تا زمان جراحی مشخص نمی‌شود.

به دلیل خون ‌رسانی زیاد تخمدان، این نوع بارداری می‌تواند باعث خونریزی شود و معمولا به جراحی نیاز دارد. ممکن است بخشی یا تمام تخمدان برداشته شود. حتی در صورت برداشتن یک تخمدان، تخمدان دیگر می‌تواند به آزادسازی تخمک ادامه دهد و امکان بارداری طبیعی در آینده حفظ شود.

بارداری دهانه رحم

بارداری خارج از رحم در دهانه رحم از انواع بسیار نادر این عارضه است و به دلیل احتمال خونریزی شدید واژینال اهمیت زیادی دارد. دهانه رحم عروق خونی فراوانی دارد و جدا شدن بافت بارداری از این ناحیه می‌تواند به خونریزی قابل‌ توجه و نیاز به تزریق خون منجر شود.

در گذشته، هیسترکتومی اورژانسی درمان اصلی این وضعیت بود اما تشخیص زود هنگام امکان استفاده از روش‌هایی مانند ساکشن همراه با بخیه دهانه رحم یا تزریق متوترکسات را برای حفظ باروری فراهم کرده است. ایجاد اسکار در دهانه رحم پس از برخی جراحی‌های زنان نیز از عوامل خطر بروز این نوع بارداری محسوب می‌شود.

علت بارداری خارج از رحم چیست؟

بارداری خارج از رحم معمولا زمانی ایجاد می‌شود که تخمک بارورشده نتواند به‌ درستی از لوله فالوپ عبور کرده و به رحم برسد. عواملی که باعث التهاب، آسیب یا تغییر ساختار لوله‌های فالوپ می‌شوند، می‌توانند احتمال بروز این نوع بارداری را افزایش دهند.

بیماری التهابی لگن (PID) و عفونت کلامیدیا

عفونت‌های مقاربتی مانند کلامیدیا، در صورت درمان نشدن، می‌توانند به بیماری التهابی لگن منجر شوند. التهاب ناشی از این عفونت‌ها ممکن است به لوله‌های فالوپ آسیب بزند یا در آن‌ها بافت اسکار ایجاد کند و حرکت تخمک بارورشده را با مشکل مواجه سازد.

اندومتریوز و مشکلات لوله‌های فالوپ

اندومتریوز می‌تواند با ایجاد التهاب و چسبندگی در اطراف اندام‌های تولیدمثل، عملکرد طبیعی لوله‌های فالوپ را تحت تاثیر قرار دهد. همچنین انسداد، آسیب یا تغییر شکل این لوله‌ها می‌تواند عبور تخمک بارورشده به سمت رحم را دشوار کند و احتمال لانه‌ گزینی خارج از رحم را افزایش دهد.

سابقه جراحی لوله رحمی یا بارداری خارج از رحم قبلی

برخی جراحی‌های مربوط به لوله‌های فالوپ ممکن است باعث ایجاد زخم یا تغییر در ساختار آن‌ها شوند. همچنین افرادی که قبلا بارداری خارج از رحم داشته‌اند، در بارداری‌های بعدی با احتمال بیشتری برای تکرار این وضعیت روبه‌رو هستند.

استفاده از روش‌های کمک باروری (IVF) و سیگار

روش‌های کمک‌باروری مانند IVF می‌توانند احتمال بارداری خارج از رحم را افزایش دهند، به همین دلیل محل بارداری در مراحل اولیه با دقت بیشتری بررسی می‌شود. سیگار نیز با تأثیر بر عملکرد مژک‌های موجود در لوله‌های فالوپ می‌تواند حرکت تخمک بارورشده را مختل کرده و خطر بارداری خارج از رحم را افزایش دهد.

بارداری با وجود IUD (آی‌یودی) و سن بالای ۳۵ سال

اگر فردی که از آی یو دی استفاده می‌کند، باردار شود، احتمال خارج ‌رحمی بودن آن نسبت به حالت عادی بیشتر می‌شود، هرچند بارداری با آی‌یودی به ‌طور کلی بعید است. سن بالای ۳۵ سال نیز یکی دیگر از عواملی است که می‌تواند موجب افزایش احتمال بروز بارداری خارج از رحم شود.

علائم بارداری خارج از رحم

علائم بارداری خارج از رحم ممکن است در هفته‌های ابتدایی بسیار خفیف باشند و با نشانه‌های معمول بارداری اشتباه گرفته شوند. با پیشرفت بارداری، علائم می‌توانند واضح‌تر و شدیدتر شوند. شناخت این نشانه‌ها به تشخیص زودهنگام و جلوگیری از عوارض کمک می‌کند.

درد شدید و ناگهانی در یک سمت پایین شکم

یکی از نشانه‌های مهم، درد در یک طرف قسمت پایین شکم یا لگن است. این درد ممکن است ابتدا خفیف باشد و به‌ تدریج شدت پیدا کند یا به ‌صورت ناگهانی و شدید ظاهر شود. درد شدید و ناگهانی، ‌بخصوص همراه با خونریزی یا سرگیجه، نیازمند بررسی فوری است.

خونریزی واژینال غیرطبیعی یا لکه ‌بینی

لکه‌بینی یا خونریزی واژینال ممکن است در بارداری خارج از رحم رخ دهد و گاهی پس از مثبت شدن تست بارداری دیده می‌شود. مقدار خونریزی می‌تواند متفاوت باشد و لزوماً شبیه خونریزی قاعدگی نیست. هرگونه خونریزی در بارداری باید با توجه به شرایط فرد بررسی شود.

درد هنگام دفع ادرار یا مدفوع

در برخی موارد، بارداری خارج از رحم با درد یا احساس فشار هنگام ادرار کردن یا دفع مدفوع همراه است. این حالت ممکن است به دلیل وجود درد و فشار در ناحیه لگن ایجاد شود. البته این علامت به‌تنهایی تشخیص‌دهنده بارداری خارج از رحم نیست.

احساس ضعف، سرگیجه یا غش کردن

ضعف شدید، سرگیجه یا غش ممکن است در اثر کاهش فشار خون ناشی از خونریزی داخلی ایجاد شود. اگر این علائم همراه با درد شکم یا خونریزی واژینال باشند، می‌توانند نشانه وضعیت اورژانسی باشند و مراجعه فوری به اورژانس ضروری است.

حالت تهوع در بارداری خارج از رحم

تهوع در اوایل بارداری شایع است و به‌تنهایی نمی‌تواند نشانه بارداری خارج از رحم باشد. با این حال، اگر تهوع همراه با درد شکم، سرگیجه، ضعف یا خونریزی ایجاد شود، بررسی پزشکی اهمیت پیدا می‌کند تا علت علائم مشخص شود.

احساس فشار یا سنگینی در لگن

احساس فشار، سنگینی یا ناراحتی در قسمت پایین شکم و لگن نیز ممکن است در این نوع بارداری دیده شود. این حالت گاهی با درد یک‌ طرفه، لکه ‌بینی یا ناراحتی هنگام دفع همراه است. در صورت تداوم یا تشدید علائم، مراجعه به پزشک برای بررسی علت ضروری است.

حاملگی خارج از رحم کی مشخص می‌شود؟

حاملگی خارج از رحم در بسیاری از موارد در فاصله هفته چهارم تا دوازدهم بارداری قابل شناسایی است، هر چند زمان تشخیص در افراد مختلف یکسان نیست. ممکن است برخی افراد در این مدت علائم مشخصی نداشته باشند و مشکل هنگام بررسی‌های معمول بارداری مشخص شود. به همین دلیل، انجام معاینات و بررسی‌های اولیه بارداری می‌تواند به شناسایی زودهنگام این وضعیت کمک کند.

در فرایند تشخیص، معاینه لگنی توسط پزشک نیز معمولا در کنار سونوگرافی و آزمایش خون صورت می‌گیرد و می‌تواند در شناسایی حساسیت یا توده‌های غیرطبیعی در ناحیه لگن موثر باشد.

عکس بارداری خارج از رحم چه چیزی نشان می‌دهد؟

در سونوگرافی بارداری خارج از رحم ممکن است کیسه بارداری داخل رحم دیده نشود؛ در حالی که نشانه‌هایی از بارداری در خارج از رحم مشاهده می‌شود. در برخی موارد، توده‌ای در اطراف لوله فالوپ یا وجود مایع آزاد در حفره شکم دیده می‌شود که می‌تواند احتمال خونریزی داخلی را مطرح کند. با این حال، تشخیص تنها بر اساس تصویر سونوگرافی انجام نمی‌شود و نتیجه آزمایش هورمون بارداری و علائم فرد نیز در ارزیابی پزشک اهمیت دارد.

خونریزی بارداری خارج از رحم چند روز است؟

خونریزی واژینالی که پس از جراحی یا درمان با متوترکسات ایجاد می‌شود، معمولا به عنوان اولین پریود پس از بارداری خارج از رحم در نظر گرفته نمی‌شود. این خونریزی زمانی رخ می‌دهد که با کاهش سطح هورمون‌های بارداری، بدن دیگر سیگنال‌های لازم برای حفظ پوشش ضخیم ‌شده رحم را دریافت نمی‌کند و در نتیجه، این بافت شروع به ریزش می‌کند.

ظاهر و شدت خونریزی در افراد مختلف متفاوت است و ممکن است به صورت خونریزی شدید، لکه‌ بینی، خون تیره یا همراه با لخته دیده شود. در برخی موارد نیز ظاهر آن شباهت زیادی به خونریزی قاعدگی معمول فرد دارد. مدت زمان ادامه خونریزی برای همه افراد یکسان نیست.

در بیشتر موارد، این خونریزی حدود یک تا دو هفته طول می‌کشد و به ‌تدریج کاهش پیدا می‌کند. رنگ خون نیز ممکن است با گذشت زمان از قرمز به قهوه‌ای تغییر کند. با این حال، برخی افراد ممکن است لکه ‌بینی یا خونریزی خفیف را تا حدود شش هفته تجربه کنند.

آیا حاملگی خارج از رحم به سقط جنین منجر می‌شود؟

بارداری خارج از رحم به ‌دلیل قرار گرفتن جنین در محلی خارج از رحم، امکان ادامه طبیعی بارداری را ندارد و در نهایت به از بین رفتن بارداری منجر می‌شود. با این حال، از نظر پزشکی معمولا آن را سقط جنین معمولی در نظر نمی‌گیرند، زیرا مشکل اصلی، محل غیر طبیعی لانه‌ گزینی است. در صورت تشخیص و درمان نشدن، رشد بارداری می‌تواند باعث پارگی لوله فالوپ و خونریزی داخلی شود. بنابراین تشخیص زود هنگام و درمان مناسب برای جلوگیری از عوارض جدی اهمیت دارد.

خطرات بارداری خارج از رحم در صورت عدم درمان

بارداری خارج از رحم در صورت تشخیص و درمان‌نشدن می‌تواند به عوارض جدی منجر شود. از آنجا که این بارداری نمی‌تواند به ‌طور طبیعی در خارج از رحم ادامه پیدا کند، رشد بافت بارداری ممکن است به لوله رحمی و بافت‌های اطراف آسیب برساند.

1. پارگی لوله رحمی
2. خونریزی داخلی شدید
3. افت فشار خون و شوک
4. آسیب به اندام‌های لگنی
5. نیاز به جراحی اورژانسی
6. کاهش شانس بارداری در آینده

در صورت بروز درد شدید شکم یا لگن، خونریزی زیاد، سرگیجه، ضعف شدید یا غش، مراجعه فوری به مراکز درمانی ضروری است. تشخیص و درمان به ‌موقع می‌تواند از بروز عوارض خطرناک جلوگیری کند.

روش‌های درمان بارداری خارج از رحم

انتخاب روش درمان به محل بارداری، اندازه آن، سطح هورمون بارداری و وضعیت عمومی فرد بستگی دارد. در شرایطی که بارداری خارج از رحم هنوز پاره نشده باشد و شرایط لازم وجود داشته باشد، می‌توان از درمان دارویی به‌جای جراحی استفاده کرد.

مراقبت انتظاری (پیگیری بدون مداخله فوری)

در برخی موارد که سطح هورمون بارداری پایین و رو به کاهش می‌رود و نشانه‌ای از خونریزی داخلی یا پارگی نیست، پزشک ممکن است به‌ جای تجویز دارو یا جراحی، فرد را تحت نظر قرار دهد تا مشخص شود آیا بارداری خودبه‌خود و بدون نیاز به مداخله از بین می‌رود یا خیر. این گزینه فقط در شرایط بسیار خاص و با پیگیری منظم آزمایش هورمونی صورت می‌گیرد.

درمان دارویی با متوترکسات (بدون جراحی)

متوترکسات دارویی است که رشد سلول‌های بارداری را متوقف می‌کند و به بدن فرصت می‌دهد این بافت را به‌تدریج جذب کند. این روش معمولا برای افرادی مناسب است که وضعیت عمومی پایدار دارند و نشانه‌ای از پارگی لوله رحمی یا خونریزی داخلی شدید دیده نمی‌شود. پس از تزریق متوترکسات، سطح هورمون بارداری (hCG) در فواصل مشخص آزمایش می‌شود تا مشخص شود درمان به ‌درستی اثر کرده است. ممکن است در برخی افراد یک دوز دیگر دارو یا در صورت موثر نبودن درمان، جراحی لازم شود.

عمل حاملگی خارج از رحم چگونه انجام می‌شود؟

جراحی بارداری خارج از رحم با توجه به محل لانه‌گزینی، میزان پیشرفت بارداری، وجود یا نبود خونریزی داخلی و وضعیت لوله‌های فالوپ انتخاب می‌شود. این عمل معمولا به روش لاپاراسکوپی انجام می‌شود اما در صورت خونریزی شدید یا شرایط اورژانسی ممکن است جراحی باز ضرورت پیدا کند.

سالپنگوستومی

در سالپنگوستومی، جراح برش کوچکی روی لوله فالوپ ایجاد می‌کند و بافت بارداری خارج از رحم را خارج می‌سازد. در این روش، لوله فالوپ حفظ می‌شود و محل برش معمولا بدون بخیه باقی می‌ماند تا به ‌تدریج ترمیم شود. این روش بیشتر زمانی مورد توجه قرار می‌گیرد که حفظ لوله امکان‌پذیر باشد.

سالپنژکتومی

سالپنژکتومی به معنای برداشتن لوله فالوپی است که بارداری خارج از رحم در آن قرار گرفته است. این روش ممکن است زمانی انجام شود که لوله آسیب زیادی دیده باشد، دچار پارگی شده باشد یا خونریزی قابل‌توجهی ایجاد کرده باشد. در صورت سالم بودن لوله فالوپ مقابل، امکان بارداری طبیعی در آینده همچنان وجود دارد.

جراحی باز اورژانسی (لاپاراتومی)

در شرایطی که پارگی لوله فالوپ اتفاق افتاده باشد یا خونریزی داخلی شدید و وضعیت فرد ناپایدار باشد، پزشک ممکن است جراحی به روش باز و به ‌صورت اورژانسی انجام دهد. هدف اصلی در این حالت، کنترل سریع خونریزی و پایدار نگه ‌داشتن وضعیت بیمار به شمار می‌رود و انتخاب بین حفظ یا برداشتن لوله فالوپ بر اساس میزان آسیب در حین عمل تعیین می‌شود.

عوارض بعد از عمل حاملگی خارج از رحم

پس از جراحی حاملگی خارج از رحم، بروز برخی علائم مانند درد خفیف شکم، خستگی و احساس ناراحتی در محل برش می‌تواند در روزهای ابتدایی طبیعی باشد. با این حال، گاهی عوارضی ایجاد می‌شوند که نیاز به بررسی پزشکی دارند. شدت و نوع عوارض نیز به روش جراحی، وضعیت جسمی فرد و شرایط بارداری خارج از رحم بستگی دارد.

• خونریزی و لکه‌ بینی: مقداری خونریزی یا لکه‌بینی پس از عمل ممکن است رخ دهد و معمولاً به‌تدریج کمتر می‌شود. خونریزی شدید، ادامه‌دار یا همراه با سرگیجه و ضعف می‌تواند نشانه یک مشکل جدی‌تر باشد و باید سریع بررسی شود.
• درد و ناراحتی شکمی: درد در ناحیه شکم یا لگن، به‌خصوص اطراف محل جراحی، در روزهای اول شایع است. این درد معمولا با روند بهبودی کاهش پیدا می‌کند؛ اما درد شدید یا رو به افزایش نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.
• عفونت محل جراحی: محل برش ممکن است دچار قرمزی، تورم یا حساسیت شود. اگر همراه با این علائم، ترشح چرکی، تب یا افزایش درد وجود داشته باشد، احتمال عفونت مطرح است و باید توسط پزشک بررسی شود.
• باقی ماندن بافت بارداری: در بعضی موارد، بخشی از بافت بارداری پس از جراحی در بدن باقی می‌ماند. به همین دلیل ممکن است پزشک سطح هورمون بارداری را پس از عمل پیگیری کند تا از کاهش آن و کامل شدن درمان اطمینان حاصل شود.
• آسیب به اندام‌های اطراف: در موارد نادر، ممکن است هنگام جراحی به اندام‌های نزدیک مانند روده، مثانه یا عروق آسیب وارد شود. احتمال این عارضه به نوع عمل و شرایط بیمار بستگی دارد.

راه‌های پیشگیری از بارداری خارج از رحم

همه موارد بارداری خارج از رحم قابل پیشگیری نیستند اما با کنترل برخی عوامل خطر می‌توان احتمال بروز آن را کاهش داد. پیشگیری از عفونت‌های مقاربتی، درمان به ‌موقع بیماری‌های لگنی و ترک سیگار از مهم‌ترین اقدامات در این زمینه هستند.

1. ترک سیگار
2. پیشگیری از عفونت‌های مقاربتی
3. درمان به ‌موقع بیماری‌های التهابی لگن
4. بررسی و درمان مشکلات لوله‌های فالوپ
5. پیگیری پزشکی در بارداری پس از روش‌های کمک ‌باروری
6. پیگیری زود هنگام بارداری در افراد دارای سابقه بارداری خارج از رحم

با وجود رعایت این موارد، نمی‌توان از تمام بارداری‌های خارج از رحم جلوگیری کرد. افرادی که سابقه این عارضه یا مشکلات لوله‌های فالوپ دارند، بهتر است در بارداری بعدی از مراحل اولیه تحت نظر پزشک باشند تا محل لانه ‌گزینی به ‌موقع بررسی شود.

سخن پایانی

بارداری خارج از رحم شرایطی است که نیاز به تشخیص و پیگیری پزشکی دارد و نباید علائمی مانند درد یک‌طرفه شکم، خونریزی غیرطبیعی یا سرگیجه شدید نادیده گرفته شود. روش درمان با توجه به محل بارداری، میزان پیشرفت آن و وضعیت جسمی فرد تعیین می‌شود و ممکن است شامل دارو یا جراحی باشد. تشخیص به‌موقع می‌تواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کند؛ بنابراین در صورت مشاهده علائم مشکوک، مراجعه به پزشک و انجام بررسی‌های لازم اهمیت زیادی دارد.