هر آنچه لازم است درباره کیست‌ها و تومورهای تخمدان بدانید

از شایع‌ترین مسائلی است که بسیاری از زنان در طول زندگی خود، حتی بدون آگاهی، با آن مواجه می‌شوند، می‌توان به کیست و توده تخمدان اشاره کرد. بخش بزرگی از این توده‌ها خوش‌خیم و بی‌خطرند و بدون درمان خاصی از بین می‌روند، اما بهتر است تفاوت کیست، تومور خوش‌خیم و موارد نادرتر بدخیم را بشناسید تا با تشخیص به موقع با آرامش خاطر بیشتری آن را پیگیری و برطرف کنید.

در این مقاله از سایت تافته به ‌طور کامل با تعریف کیست و تومور تخمدان، انواع آن‌ها، علائم، عوامل خطر، روش‌های تشخیص و گزینه‌های درمانی آشنا می‌شویم، اما باید بدانید که این محتوا صرفاً جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین تشخیص، معاینه یا مشاوره پزشک متخصص زنان نیست.

تخمدان چیست و چه نقشی دارد؟

تخمدان‌ها دو اندام کوچک در دو طرف رحم بانوان را شامل می‌شوند که هورمون‌هایی همچون استروژن و پروژسترون را تولید کرده و منجر به ایجاد قاعدگی می‌شوند. تخمدان‌ها در هر ماه یک تخمدان کوچک را رها کرده تا حرکت خود به سمت لوله فالوپ را آغاز کنند و این در نهایت باروری را در پی دارد. تخمدان‌ها به دلیل نقش فعال و چرخه‌ای خود، محل شایعی برای شکل‌گیری کیست و گاه توده‌های دیگر به شمار می‌روند.

کیست تخمدان چیست؟

کیست تخمدان (Ovarian Cysts) توده یا کیسه‌ای پر مایع و گاهی جامد با غشای نازک می‌باشد که داخل و یا روی تخمدان‌ها (اندام تناسلی زنان هستند که در پایین شکم قرار دارند) شکل می‌گیرد. معمولا کیست‌های تخمدان خوش‌خیم (غیرسرطانی و بی‌خطر) هستند و در بسیاری از موارد بدون علائم خاصی ظاهر می‌شوند و بسیاری از آن‌ها طی چند هفته تا چند ماه خودبه‌خود از بین می‌روند. یست‌های داخل تخمدان یک مشکل نسبتاً رایج می‌باشند و ممکن است زنان را در هر سنی مبتلا کنند، اما شیوع آن در سنین باروری بیشتر است.

فرق کیست با توده تخمدان و تومور چیست؟

یکی از رایج ترین پرسش‌های بانوان مربوط به تفاوت کیست، توده و تومور تخمدان می‌شود، چرا که در برخی موارد از هر سه واژه به جای هم‌دیگر استفاده می‌کنند، درحالی‌که از نظر پزشکی با یکدیگر متفاوتند.

انواع کیست تخمدان و تفاوت کیست خوش‌خیم و بدخیم تخمدان

کیست‌ها انواع مختلفی دارند که علل به وجو آمدن آنها با یکدیگر متفاوت است. در ادامه با برخی از رایج‌ترین آنها آشنا می‌شویم.

کیست عملکردی (فانکشنال)

این کیست در زمان تخمک‌گذاری به وجود می‌آید و بیشتر برای وقتی است که تخمک آزاد نشود یا فولیکول که محل شکل‌گیری تخمک است، بعد از آزاد شدن تخمک‌ها به خوبی حل نشوند. این نوع معمولاً بی‌خطر است و خودبه‌خود برطرف می‌شود.

کیست‌های مرتبط با تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS)

سندرم تخمدان پلی‌کیستیک از جدی‌ترین مشکلاتی است که بانوان را تهدید می‌کند. فولیکول‌هایی که تخمک‌ها در آن‌ها بالغ می‌شوند، امکان باز شدن به صورت کامل را ندارند و همین موضوع باعث بروز مشکلاتی مانند کیست می‌شود. بافت پوشش رحم در برخی نواحی بدن مانند تخمدان‌ها در بانوانی که به آندومتریوز مبتلا هستند، رشد ناگهانی داشته که این با درد همراه است و تاثیر مستقیمی روی باروری دارد.

کیست سیتادینوماس

سیستادنوماس نوع دیگری از کیست‌های تخمدان هستند که تاثیر خود را خارج از سلول‎ها بر سطح تخمدان می‌گذارند. این دسته از کیست‌ها نسبت به انواع ذکر شده دیگر، معمولا مایع بیشتری را در خود جای داده‌اند.

کیستادنوما (Cystadenoma)

کیست کیستادنوما که از سلول‌های سطح تخمدان نشات گرفته و می‌تواند حجم مایع بیشتری نسبت به سایر انواع در خود نگه دارد.

کیست درموئید (Dermoid Cyst)

درموئید کیستی دارای بافتی مشابه با بافت‌های بخش‌های دیگر بدن است و شاید افراد زیادی در درک و شناسایی آن‌ها ناکام باشند. این کیست‌ها بعضا حاوی پوست، مو و حتی دندان نیز هستند.

انواع تومور تخمدان و تفاوت خوش‌خیم و بدخیم

با وجود گسترده بودن انواع تخمدان‌ها، مدل‌های اصلی را باید در سه دسته تقسیم کرد:

1. تومور اپیتلیال: اپیتلیال هم به عنوان یکی از آن‌ها از سطح تخمدان آغاز می‌شود. طبق آمار و ارقام، اکثر تومورهای به وجود آمده از این نوع هستند.
2. تومورهای استرومال: از سلول‌های تولیدکننده هورمون در بافت پشتیبان تخمدان نشات می‌گیرد
3. تومور زایا (ژرم‌سل): از سلول‌های سازنده تخمک به وجود می‌آید و بیشتر در سنین پایین‌تر دیده می‌شود. این تومورها دو دسته خوش‌خیم یا سرطانی را شامل می‌شوند که خوشبختانه درصد بیشتر آن‌ها به صورت غیر سرطانی هستند.

تومورها در کنار کیست‌ها، یک سری دیگر از مشکلات جدی در بانوان هستند که دو نوع خوش‌خیم (غیرسرطانی، بدون توانایی گسترش به سایر بافت‌ها) و بدخیم (سرطانی، با توانایی رشد و انتشار) دارند. تنها از طریق تصویربرداری تخصصی، (آزمایش خون مانند CA-125) و در موارد لازم، نمونه‌برداری بافتی می‌توانید خوش‌خیم یا بدخیم بودن آن را تشخیص دهید.

علائم کیست و توده تخمدان

بدترین قسمت ابتلا به کیست‌های تخمدان این است که معمولا علائمی ندارند. حتی شاید تا زمانی که آزمایش‌های روتین لگنی را انجام نداده‌اید، متوجهشان نشوید. البته استثناهایی هم وجود دارد. برای نمونه اگر کیست پیچ بخورد، خونریزی کرده و پاره می‌شود که در این صورت به آن‌ها پی می‌بریم.

این شما و این هم برخی از مهم‌ترین علائم کیست تخمدان:

چه اندازه کیست تخمدان خطرناک است؟

تعیین اینکه چه اندازه کیست تخمدان خطرناک است، باید طبق چند فاکتور گوناگون انجام شود که شامل موارد زیر است.

• نوع کیست تخمدان (خوش‌خیم یا بدخیم بودن)
• علائمی که کیست ایجاد می‌کند
• سن فرد و یائسه بودن یا نبودن

به طور کلی کیست‌های تخمدانی می‌توانند از نظر اندازه بسیار متفاوت باشند، از کیست‌های بسیار کوچک با قطر کمتر از یک سانتی‌متر گرفته تا کیست‌های بزرگتر که سایز آنها به بیش از ۱۰ سانتی‌متر می‌رسد.

توده در تخمدان نشانه چیست؟

وجود توده در تخمدان همیشه به معنای سرطان نیست و در اکثر موارد کیست‌های عملکردی خوش‌خیم هستند. توده تخمدان یک اصطلاح کلی برای هر نوع رشد غیرطبیعی در بافت تخمدان محسوب می‌شود که می‌تواند کیست عملکردی ساده، کیست خوش‌خیم دیگر، یا در موارد نادرتر، تومور خوش‌خیم یا بدخیم را در بر بگیرد.

علائم توده خوش‌خیم تخمدان

توده‌های خوش‌خیم تخمدان در بیشتر موارد یا اصلاً علامتی ندارند یا فقط نشانه‌های خفیف و گذرا ایجاد می‌کنند که شامل موارد زیر می‌شوند.

• بی‌نظمی کوچک و کوتاه‌مدت در پریود
• درد یا فشار خفیف و متناوب در یک طرف لگن
• کشف تصادفی توده در سونوگرافی روتین، بدون هیچ نشانه‌ای
• نفخ جزئی که با چرخه قاعدگی هماهنگ است و می‌آید و می‌رود

ویژگی اصلی توده خوش‌خیم این است که در سونوگرافی‌های پیگیری، ثابت می‌ماند یا کوچک‌تر می‌شود و هیچ‌یک از علائم هشداردهنده زیر را نشان نمی‌دهد.

علائم کیست تخمدان خطرناک

در مقابل، پزشکان مجموعه‌ای از نشانه‌ها را به ‌عنوان علائم هشداردهنده معرفی می‌کنند که نیازمند بررسی فوری‌تر هستند.

1. تغییر ناگهانی و شدید در الگوی قاعدگی
2. درد همراه با تهوع مداوم، تب یا استفراغ
3. بزرگ‌شدن نسبتاً سریع توده در سونوگرافی‌های پیاپی
4. نفخ مداوم و رو به افزایش، همراه با کاهش وزن بی‌دلیل
5. درد شدید و پایدار لگن که با مسکن‌های معمول بهبود نمی‌یابد
6. بالا بودن سطح آزمایش CA-125 در کنار سایر یافته‌های تصویربرداری

توده تخمدان خطرناک است یا نه؟ عوامل تعیین‌کننده

عواملی که در ارزیابی خطرناک بودن یک توده تخمدان توسط پزشک در نظر گرفته می‌شوند، عبارتند از:

1. اندازه کیست: کیست‌ها از کمتر از ۱ سانتی‌متر تا بیش از ۱۰ سانتی‌متر متغیرند. کیست‌های بزرگ‌تر معمولاً نیاز به پیگیری دقیق‌تر دارند.
2. ظاهر در تصویربرداری: ساختار کاملاً مایع (ساده) معمولاً کم‌خطرتر از توده‌های ترکیبی جامد-مایع است.
3. سرعت رشد: بزرگ‌شدن سریع در سونوگرافی‌های پیاپی، هشداردهنده‌تر است.
4. سن فرد: خطر بدخیمی در توده‌های تخمدانی زنان یائسه بیشتر از زنان در سنین باروری است.
5. علائم همراه: کاهش وزن بی‌دلیل، نفخ مداوم و درد پایدار، بررسی بیشتر را ضروری می‌کند.

کیست تخمدان چپ یا راست، کدام خطرناک‌تر است؟

فرقی نمی‌کند که به کیست تخمدان چپ مبتلا شده باشید یا راست، در هر صورت امکان اینکه این موضوع برای شما مشکل ساز باشد، خیلی کم است. کیست‌های تخمدانی معمولاً کمتر از ۳ هفته باقی می‌مانند، اما باید به این نکته توجه کرد که در صورت دیدن مداومت در هر یک از علائم کیست تخمدان چپ باید سریعا به دکتر رجوع کنید.

علائم پارگی یا دفع کیست تخمدان (فوریت پزشکی)

دفع کیست تخمدان نیز هیچ علامتی ندارد، اما گاهی در اثر ترکیدن، پارگی و باز شدن کیست‌های تخمدانی یک سری علائم ایجاد می‌شود. باز هم شدت این علائم بسته به نوع کیست و اندازه‌ای که دارد، متفاوت است. بارزترین علائم افتادن کیست تخمدان شامل موارد زیر می‌شود:

• درد و ناراحتی در لگن
• احساس سنگینی در ناحیه لگن
• نفخ شدیدی که از بین نمی‌رود
• افزایش درد حین نشستن یا بلند شدن
• لک بینی و خونریزی غیر طبیعی از واژن
• درد شدید و ناگهانی در قسمت پایین شکم یا کمر

گاهی اوقات آب شدن کیست تخمدان در اثر پارگی و ترکیدن کیست، یک اورژانس پزشکی است و ممکن است علائم خطرناک دیگری نیز به وجود آورد. این نشانه‌ها شامل موارد زیر است:

1. تنفس سریع و تپش قلب
2. دردهای غیرمعمول در شکم
3. دردی که با تب و استفراغ همراه است
4. ضعف، سرگیجه یا احساس سبکی در سر

کیست تخمدان از چی به وجود می‌آید؟ (علل و عوامل خطر)

کیست‌های عملکردی مستقیماً با چرخه تخمک‌گذاری مرتبط هستند، اما عوامل زیر احتمال بروز آن‌ها را افزایش می‌دهند:

• ابتلا به آندومتریوز
• عدم تعادل هورمونی
• بارداری، به‌ویژه در سه‌ماهه اول
• سابقه قبلی کیست تخمدان یا عفونت‌های شدید لگنی
• مصرف داروهای تحریک‌کننده تخمک‌گذاری (داروهای باروری)

عوامل خطر تومور و سرطان تخمدان

این که دقیقا چه چیزی باعث سرطان تخمدان می‌شود، هنوز از سوی پزشکان کشف نشده است، با این حال، آن‌ها چند عامل را در ابتلا به این سرطان موثر می‌دانند که عبارتند از:

1. مصرف سیگار
2. سن بالا علی‌الخصوص پس از یائسگی
3. عدم بارداری یا اولین بارداری در سنین بالاتر
4. جهش‌های ژنتیکی خاص مانند BRCA1 و BRCA2
5. سابقه خانوادگی سرطان تخمدان، پستان یا روده بزرگ
6. چاقی و مصرف طولانی‌مدت هورمون‌درمانی جایگزین پس از یائسگی

داشتن این عوامل به معنای قطعی ابتلا نیست، بلکه صرفاً احتمال را افزایش می‌دهد.

روش‌های تشخیص کیست و تومور تخمدان

برخی آزمایش‌ها در تشخیص کیست یا تومور خوب عمل می‌کنند که عبارتند از:

• سونوگرافی (اولتراسوند): رایج‌ترین و در دسترس‌ترین روش برای تعیین اندازه، محل و نوع ساختاری (مایع یا جامد) کیست یا توده است.
• تصویربرداری تکمیلی: در موارد پیچیده‌تر، پزشک ممکن است سی‌تی‌اسکن، ام‌آرآی یا PET Scan را برای بررسی دقیق‌تر و ارزیابی احتمال گسترش تجویز کند.
• آزمایش سطح هورمون‌ها: بررسی هورمون‌های LH، FSH، استرادیول و تستوسترون از طریق آزمایش خون، به شناسایی اختلالات هورمونی زمینه‌ای کمک می‌کند.
• آزمایش CA-125: این آزمایش خون، سطح پروتئینی به نام CA-125 را اندازه‌گیری می‌کند که در برخی از سرطان‌های تخمدان افزایش می‌یابد. این تست به‌تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست و بیشتر در کنار سایر بررسی‌ها، به‌خصوص در زنان بالای ۳۵ سال، استفاده می‌شود.
• لاپاراسکوپی تشخیصی: در صورت لزوم، پزشک با وارد کردن دستگاهی نازک و مجهز به دوربین از طریق برشی کوچک در شکم، کیست یا توده را مستقیماً بررسی کرده و در صورت نیاز نمونه‌برداری (بیوپسی) انجام می‌دهد.

روش‌های درمان کیست و تومور تخمدان

روش‌های درمان این عارضه به نوع کیست و سن فرد بستگی دارد.

پیگیری و دارودرمانی

بسیاری از کیست‌های عملکردی نیازی به درمان خاصی ندارند و صرفاً با سونوگرافی‌های دوره‌ای پیگیری می‌شوند، اما در برخی از موارد قرص‌های ضد بارداری بهترین دارو برای کیست تخمدان هستند که به منظور توقف تخمک گذاری و پیشگیری از ایجاد کیست‌های بعدی تجویز می‌شوند. لازم به ذکر است، داروها تاثیری در کوچک شدن کیست‌ها ندارند، بلکه می‌توانند مانع از بزرگ شدن آنها شوند. در بعضی از موارد خاص ممکن است پزشک متخصص برای از بین بردن کیست تخمدان آمپول تجویز کند.

بهترین دارو برای کیست تخمدان چیست؟

بهترین دارو برای درمان کیست تخمدان قرص‌های ضد بارداری می‌باشند. در قرص‌های ضد بارداری هورمون‌های وجود دارد که تخمک گذاری را منظم می‌کنند. این داروها می‌توانند به میزان زیادی سطح هورمون‌های زنانه را افزایش دهند. قرص‌های ضد بارداری به عنوان یک مانع برای آزادسازی تخمک‌ها از تخمدان‌ها به کار گرفته می‌شوند. همین امر باعث جلوگیری از بارداری می‌شود.

جراحی

زمانی که کیست بزرگ باشد، در معرض پارگی یا پیچ‌خوردگی قرار داشته باشد یا مشکوک به بدخیمی باشد، پزشکان جراحی توصیه می‌کنند.

1. لاپاراسکوپی: در این نوع از عمل، یک شکافی خیلی ریز را باز کرده و دستگاه باریک نورانی مشابه با تلسکوپ را از آن عبور می‌دهند. کاربرد اصلی این دستگاه، برداشتن کیست در قسمت پایینی شکم است که البته بیشتر مناسب کیست‌های کوچک‌تر است.
2. لاپاراتومی: لاپاراتومی شکاف بزرگ‌تری از شکم را شامل شده که از این تکنیک نیز برای کیست‌های و تومورهای بزرگ استفاده می‌کنند. در صورت وجود غده سرطانی، جراح تا حد امکان باید آن را بردارد که به آن حجم زدایی گفته می‌شود. خارج کردن غدد لنفاوری مجاور، تخمدان‌ها، رحم، لوله‌های فالوپ، امنتوم یا همان بافت چربی پوشاننده روده‌ها به عواملی مانند میزان انتشار سرطان بستگی خواهد داشت.

شیمی‌درمانی و پرتودرمانی

در تومورهای بدخیم تخمدان، پزشک متخصص انکولوژی ممکن است شیمی‌درمانی (تزریق وریدی، خوراکی یا داخل‌شکمی) یا پرتودرمانی را در کنار جراحی تجویز کند. این روش‌ها با عوارضی مانند تهوع، خستگی یا تحریک پوستی همراه‌اند که معمولاً پس از پایان دوره درمان کمتر می‌شوند.

درمان خانگی کیست تخمدان

در شرایطی که علائم ناشی از کیست‌های تخمدان محدود هستند، می‌توان آنها را با بعضی از راهکارهای خانگی از بین برد. از طرفی دختران مجردی که درگیر این مشکل هستند و نباید داروهای هورمونی مصرف کنند، می‌توانند برای پاکسازی تخمدان از کیست و تسکین علائم دردناک آن، از درمان‌های خانگی مانند موارد زیر کمک بگیرند:

• گرما درمانی
• حفظ تناسب اندام
• فعالیت بدنی منظم
• مصرف چای بابونه و زنجبیل
• انجام مدیتیشن، یوگا و تنفس عمیق

رعایت رژیم غذایی برای درمان کیست تخمدان

هیچ رژیم غذایی یا روش خانگی جایگزین تشخیص و درمان پزشکی برای کیست یا تومور تخمدان نیست، اما اقدامات زیر می‌توانند به‌عنوان مکمل درمان و کاهش علائم مفید باشند:

1. محدود کردن مصرف نمک
2. پرهیز از خوردن مداوم غذاهای با چربی اشباع
3. دریافت کالری کمتر و انجام فعالیت بدنی منظم
4. پرهیز از خوردن همزمان ماست و سالاد همراه غذا
5. مصرف غذاهای فیبر دار نظیر میوه، سبزیجات و حبوبات
6. پرهیز از مصرف بیش از اندازه غذاهای کنسروی، فرآوری شده و نمک سود
7. به حداقل رساندن مصرف کربوهیدرات‌ها همچون نان، برنج، ماکارونی و سیب زمینی
8. اجتناب از خوردن مواد غذایی مانند شیر، میوه و تنقلات با یکدیگر به دلیل عدم توانایی معده برای هضم همزمان آنها

چه زمانی باید برای کیست تخمدان به پزشک مراجعه کرد؟

مراجعه به پزشک در موارد زیر ضروری است:

• درد مداوم یا شدید لگن که برطرف نمی‌شود
• نفخ یا بزرگی غیرعادی شکم که ادامه‌دار است
• بی‌نظمی مکرر قاعدگی یا خونریزی غیرطبیعی
• سابقه خانوادگی سرطان تخمدان، پستان یا جهش ژن BRCA
• هرگونه علامت هشداردهنده پارگی یا پیچ‌خوردگی کیست که در بخش قبل ذکر شد (نیازمند مراجعه فوری به اورژانس)

سخن پایانی

کیست و تومور موجود در تخمدان اگر به اندازه کافی جدی گرفته نشوند، حتما دردسرهای زیادی را برای افراد به دنبال دارد. بنابراین افراد باید در تشخیص و درمان آن‌ها به موقع عمل کنند. در این مطلب نیز به علائم و شیوه درمان هر یک از انواع آن‌‍‌ها پرداخته شد. در صورت داشتن هر گونه سوال می‌توانید آن‌ها را در بخش نظرات این صفحه از تافته مطرح کنید.