هیپرپلازی آندومتر (هایپرپلازی اندومتر) چیست؟ علائم، علل، خطرات و روش‌های درمان

هیپرپلازی آندومتر به ضخیم شدن بیش از حد پوشش داخلی رحم گفته می‌شود که معمولا در اثر رشد غیرطبیعی سلول‌های آندومتر ایجاد می‌شود. این وضعیت می‌تواند با علائمی مانند خونریزی شدید یا نامنظم رحم همراه باشد و در برخی انواع آن، احتمال پیشرفت به سرطان آندومتر افزایش می‌یابد. شناخت علائم و علت‌های این بیماری به تشخیص به ‌موقع و انتخاب روش درمان مناسب کمک می‌کند، به همین منظور در ادامه این مقاله از سایت تافته با علائم، علل و خطرات هیپرپلازی آندومتر و روش‌های تشخیص و درمان آن آشنا می‌شویم.

هیپرپلازی چیست؟

هیپرپلازی به افزایش تعداد سلول‌ها در یک بافت گفته می‌شود؛ تغییری که در بسیاری از موارد ماهیت غیرسرطانی دارد. زمانی که این فرایند در پوشش داخلی رحم رخ دهد، سلول‌های آندومتر بیش از حالت معمول تکثیر می‌شوند و ساختار این بافت تغییر می‌کند. برای بررسی دقیق این تغییر، نمونه بافتی معمولا توسط متخصص پاتولوژی زیر میکروسکوپ ارزیابی می‌شود تا نوع هیپرپلازی و وضعیت سلول‌ها مشخص شود.

ضخامت طبیعی آندومتر چقدر است؟

ضخامت آندومتر در طول چرخه قاعدگی ثابت نیست و تحت تاثیر تغییرات هورمونی تغییر می‌کند. در روزهای ابتدایی قاعدگی، آندومتر نازک‌تر است و پس از پایان خونریزی به ‌تدریج ضخیم می‌شود. بنابراین برای تفسیر ضخامت آندومتر، زمان انجام سونوگرافی و وضعیت قاعدگی اهمیت دارد. در زنان یائسه، ضخامت آندومتر اهمیت بیشتری در ارزیابی خونریزی غیرطبیعی دارد و عدد به‌ تنهایی برای تشخیص هیپرپلازی کافی نیست.

انواع هیپرپلازی آندومتر

در طبقه ‌بندی قدیمی، هیپرپلازی آندومتر بر اساس شکل و پیچیدگی غدد و همچنین وجود یا نبود آتیپی به چهار گروه تقسیم می‌شد. با این حال، طبقه‌بندی جدیدتر سازمان جهانی بهداشت از سال ۲۰۱۴، بیشتر بر وجود یا نبود آتیپی تمرکز دارد و دو گروه اصلی هیپرپلازی بدون آتیپی و هیپرپلازی آتیپیک را مطرح می‌کند.

هیپرپلازی ساده (بدون آتیپی)

در این نوع، تعداد غدد آندومتر افزایش پیدا می‌کند اما سلول‌ها ویژگی‌های غیرطبیعی یا آتیپی ندارند. خطر پیشرفت مستقیم این نوع به سرطان پایین می‌باشد و در مطالعات قدیمی، میزان پیشرفت به سرطان حدود ۱ درصد گزارش شده است.

هیپرپلازی پیچیده/کمپلکس (بدون آتیپی)

در هیپرپلازی پیچیده بدون آتیپی، غدد آندومتر نسبت به نوع ساده متراکم‌تر و شکل آن‌ها نامنظم‌تر است اما سلول‌ها ویژگی‌های غیرطبیعی ندارند. این نوع معمولا خطر پایینی برای پیشرفت به سرطان دارد با این‌ حال پیگیری پزشکی اهمیت دارد. در مطالعات قدیمی، احتمال پیشرفت آن به سرطان آندومتر حدود ۳ درصد گزارش شده است.

هیپرپلازی ساده با آتیپی

در این نوع علاوه بر تغییرات مربوط به افزایش سلول‌ها، ویژگی‌های غیرطبیعی در هسته سلول‌ها دیده می‌شود. وجود آتیپی اهمیت بیشتری از ساده یا پیچیده بودن ساختار غدد دارد و خطر ارتباط با سرطان آندومتر را افزایش می‌دهد. در یک مطالعه قدیمی، میزان پیشرفت این نوع حدود ۸ درصد گزارش شده است.

هیپرپلازی پیچیده با آتیپی

در این نوع، هم پیچیدگی و تراکم غدد افزایش یافته و هم آتیپی سلولی وجود دارد. این گروه در طبقه‌ بندی قدیمی بالاترین خطر پیشرفت به سرطان را داشت. یک مطالعه قدیمی میزان پیشرفت را حدود ۲۹ درصد گزارش کرد؛ با این حال، پژوهش‌های جدیدتر نشان می‌دهند که طبقه‌ بندی بر اساس آتیپی و سیستم EIN برای تعیین خطر، کاربرد بیشتری دارد.

علت هیپرپلازی آندومتر رحم

هیپرپلازی آندومتر به رشد بیش از حد و غیرطبیعی پوشش داخلی رحم گفته می‌شود. مهم‌ترین زمینه ایجاد آن، قرار گرفتن آندومتر در معرض استروژن بدون اثر متعادل‌ کننده کافی پروژسترون است. اختلال در تخمک‌گذاری، اضافه‌وزن و برخی درمان‌های هورمونی می‌توانند این تعادل را برهم بزنند.

• اختلال در تخمک‌ گذاری: وقتی تخمک ‌گذاری به‌ طور منظم انجام نشود، تولید پروژسترون کافی پس از تخمک‌ گذاری اتفاق نمی‌افتد. در نتیجه، آندومتر ممکن است برای مدت طولانی‌تری تحت تاثیر استروژن باقی بماند و رشد آن افزایش پیدا کند.
• اضافه ‌وزن و چاقی: بافت چربی در بدن می‌تواند در تولید استروژن نقش داشته باشد. افزایش میزان بافت چربی به ‌ویژه در افراد دارای اضافه ‌وزن یا چاقی، می‌تواند میزان مواجهه آندومتر با استروژن را افزایش دهد و خطر هیپرپلازی را بیشتر کند.
• دیابت و مقاومت به انسولین: دیابت نوع ۲ و مقاومت به انسولین معمولا همراه با اضافه‌ وزن قابل مشاهده هستند و می‌توانند به‌ طور مستقل نیز در افزایش خطر هیپرپلازی آندومتر تاثیرگذار باشند و بیشتر به دلیل تاثیر متقابل چاقی، مقاومت به انسولین و افزایش سطح استروژن در بدن رخ می‌هد.
• سندروم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS): در سندروم تخمدان پلی‌کیستیک، اختلال در تخمک‌گذاری می‌تواند باعث شود فرد دوره‌های طولانی بدون قاعدگی داشته باشد. این وضعیت ممکن است آندومتر را برای مدت بیشتری در معرض استروژن قرار دهد و احتمال هیپرپلازی را افزایش دهد.
• مصرف استروژن بدون پروژسترون کافی: مصرف استروژن بدون محافظت کافی با پروژسترون می‌تواند باعث تحریک مداوم آندومتر شود. به همین دلیل، در افراد دارای رحم که از برخی انواع درمان جایگزینی هورمونی استفاده می‌کنند، باید تعادل مناسب میان استروژن و پروژسترون رعایت شود.

همچنین داروی تاموکسیفن که در درمان برخی انواع سرطان پستان مورد استفاده قرار می‌گیرد، در بافت رحم می‌تواند اثری شبیه استروژن داشته باشد و به همین دلیل مصرف طولانی‌مدت آن با افزایش خطر هیپرپلازی آندومتر ارتباط مستقیمی می‌تواند داشته باشد.

چه کسانی بیشتر در معرض خطر هیپرپلازی آندومتر هستند؟

احتمال بروز هیپرپلازی آندومتر در افرادی که تخمک ‌گذاری منظمی ندارند بیشتر است و اضافه‌ وزن و چاقی، سندروم تخمدان پلی‌ کیستیک و نزدیک شدن به یائسگی از عوامل شناخته ‌شده هستند. مصرف استروژن بدون پروژسترون کافی و برخی داروها مانند تاموکسیفن نیز می‌توانند خطر را افزایش دهند. شناسایی و اصلاح عوامل خطر، بخصوص اضافه ‌وزن و برخی عوامل هورمونی، می‌تواند در کاهش احتمال ایجاد یا پیشرفت بیماری نقش داشته باشد.

سایر عواملی که می‌توانند خطر را افزایش دهند شامل عدم بارداری و زایمان (نولی‌پاریتی)، سن بالاتر و دیابت می‌شود. همچنین در تعداد کمی از افراد، هیپرپلازی و سرطان آندومتر می‌تواند به زمینه ژنتیکی مانند سندروم لینچ مربوط شود؛ در این افراد معمولا سابقه خانوادگی برخی سرطان‌های گوارشی و زنان نیز قابل مشاهده است و به پیگیری پزشکی دقیق‌تری نیاز دارد.

علائم هیپرپلازی آندومتر رحم

مهم‌ترین نشانه هیپرپلازی آندومتر، خونریزی غیرطبیعی رحم است؛ با این حال، برخی افراد هیچ علامتی ندارند و بیماری هنگام انجام سونوگرافی یا بررسی‌های دیگر مطرح می‌شود. نوع خونریزی می‌تواند با توجه به سن و وضعیت هورمونی فرد متفاوت باشد.

1. خونریزی شدید قاعدگی: خونریزی ممکن است نسبت به حالت معمول بیشتر باشد یا مدت طولانی‌تری ادامه پیدا کند.
2. قاعدگی نامنظم: ممکن است فاصله میان دوره‌های قاعدگی تغییر کند و خونریزی در زمان‌های غیرقابل پیش‌بینی رخ دهد.
3. خونریزی بین دو قاعدگی: مشاهده لکه ‌بینی یا خونریزی در فاصله میان دوره‌های معمول قاعدگی می‌تواند از نشانه‌های بیماری باشد.
4. خونریزی بعد از یائسگی: هر گونه خونریزی پس از یائسگی باید توسط پزشک بررسی شود، زیرا علل مختلفی از جمله تغییرات آندومتر می‌توانند عامل آن باشند.
5. خونریزی غیرطبیعی هنگام مصرف درمان هورمونی: خونریزی غیرمنتظره در افرادی که درمان جایگزینی هورمونی دریافت می‌کنند نیز ممکن است نیاز به بررسی آندومتر داشته باشد.

وجود این علائم به ‌تنهایی برای تشخیص هیپرپلازی کافی نیست، زیرا مشکلات مختلف رحم و هورمونی می‌توانند خونریزی غیرطبیعی ایجاد کنند. در صورت تداوم یا غیرعادی بودن خونریزی، بررسی علت آن اهمیت دارد.

رابطه هیپرپلازی آندومتر با ناباروری

هیپرپلازی آندومتر لزوما به معنای ناباروری نیست اما می‌تواند در فردی که قصد بارداری دارد نیازمند درمان و پیگیری باشد. عواملی که زمینه‌ ساز هیپرپلازی هستند مانند اختلال در تخمک‌ گذاری یا سندروم تخمدان پلی‌کیستیک، خود می‌توانند بارداری را دشوارتر کنند.

در صورت درمان موفق، امکان بازگشت باروری وجود دارد و در درمان با پروژسترون، باروری پس از قطع درمان می‌تواند بازگردد. افرادی که قصد بارداری دارند باید پیش از اقدام، برطرف شدن هیپرپلازی را با نمونه‌ برداری تایید کنند.

تشخیص هیپرپلازی آندومتر

پزشک برای بررسی هیپرپلازی ابتدا علائم، الگوی خونریزی، سن و عوامل خطر را در نظر می‌گیرد. سونوگرافی ترانس واژینال می‌تواند وجود ضخامت یا تغییرات غیرطبیعی آندومتر را مطرح کند اما تشخیص قطعی بر اساس بررسی بافت آندومتر زیر میکروسکوپ انجام می‌شود. در صورت نیاز، از روش‌هایی مانند بیوپسی، کورتاژ یا هیستروسکوپی برای تهیه نمونه استفاده می‌شود.

• سونوگرافی ترانس واژینال: در این روش، ضخامت و ظاهر آندومتر و سایر ساختارهای رحم با استفاده از امواج صوتی بررسی می‌شود. سونوگرافی می‌تواند احتمال وجود هیپرپلازی را مطرح کند و در ارزیابی اولیه کاربرد دارد،اما به ‌تنهایی نمی‌تواند نوع هیپرپلازی یا وجود آتیپی را مشخص کند. برای تشخیص بافتی، نمونه آندومتر باید بررسی شود.
• نمونه ‌برداری (بیوپسی) آندومتر: در بیوپسی، نمونه کوچکی از پوشش داخلی رحم برداشته می‌شود و متخصص آسیب‌شناسی آن را زیر میکروسکوپ بررسی می‌کند. این بررسی برای تشخیص هیپرپلازی و تعیین وجود یا نبود آتیپی اهمیت اساسی دارد. همچنین می‌تواند به تشخیص یا رد سرطان آندومتر کمک کند.
• کورتاژ (D&C): در کورتاژ، دهانه رحم باز می‌شود و با استفاده از ابزارهای مناسب، بافت داخل رحم برداشته می‌شود. نمونه حاصل برای بررسی پاتولوژیک ارسال می‌شود. این روش ممکن است زمانی مورد استفاده قرار گیرد که نمونه‌برداری سرپایی کافی نباشد یا به نمونه بیشتری از بافت رحم نیاز باشد.
• هیستروسکوپی: در هیستروسکوپی، وسیله‌ای باریک و مجهز به دوربین از طریق دهانه رحم وارد رحم می‌شود تا پزشک بتواند فضای داخلی رحم را مستقیماً مشاهده کند. در صورت مشاهده ناحیه مشکوک یا ضایعه موضعی، امکان نمونه‌برداری هدفمند وجود دارد. این روش بخصوص زمانی اهمیت دارد که نمونه ‌برداری قبلی کافی نبوده یا احتمال وجود ضایعه‌ای مانند پولیپ مطرح باشد.

عوارض هیپرپلازی

خود هیپرپلازی آندومتر ممکن است باعث خونریزی شدید، طولانی یا تکرارشونده شود و در صورت ادامه خونریزی، کم ‌خونی ایجاد کند. مهم‌ترین نگرانی در برخی انواع بیماری، بخصوص هیپرپلازی همراه با آتیپی، احتمال پیشرفت به سرطان آندومتر است. با این حال، همه موارد هیپرپلازی به سرطان تبدیل نمی‌شوند و میزان خطر به نوع بیماری بستگی دارد.

روش‌های تشخیصی نیز ممکن است عوارضی داشته باشند. نمونه‌ برداری آندومتر می‌تواند باعث درد یا گرفتگی موقت و خونریزی یا لکه ‌بینی شود و عوارضی مانند عفونت یا سوراخ شدن رحم به ‌ندرت رخ می‌دهند. کورتاژ و هیستروسکوپی نیز ممکن است با خونریزی، عفونت یا به ‌ندرت آسیب به رحم همراه باشند.

خطرات هیپرپلازی و احتمال تبدیل به سرطان رحم

هیپرپلازی آندومتر همیشه به سرطان رحم تبدیل نمی‌شود و میزان خطر آن به نوع بیماری و وجود تغییرات غیرطبیعی در سلول‌ها بستگی دارد. نوع بدون آتیپی معمولا خطر پایینی دارد اما هیپرپلازی همراه با آتیپی احتمال بیشتری برای پیشرفت به سرطان آندومتر دارد و نیازمند پیگیری دقیق‌تر است. مهم‌ترین خطرات مرتبط با هیپرپلازی آندومتر عبارت‌اند از:

1. خونریزی شدید یا طولانی‌ مدت
2. کم‌خونی در اثر خونریزی مکرر
3. عود هیپرپلازی پس از درمان
4. پیشرفت هیپرپلازی همراه با آتیپی به سرطان آندومتر

خطر پیشرفت به سرطان در همه انواع هیپرپلازی یکسان نیست. در هیپرپلازی بدون آتیپی، خطر تبدیل به سرطان کمتر از ۵ درصد طی ۲۰ سال گزارش شده است. در هیپرپلازی همراه با آتیپی، خطر پیشرفت به سرطان حدود ۲۸ درصد طی ۲۰ سال برآورد شده و علاوه بر آن، احتمال وجود سرطان همزمان که در نمونه اولیه تشخیص داده نشده باشد نیز مطرح است.

درمان هیپرپلازی آندومتر

درمان به نوع هیپرپلازی، وجود یا نبود آتیپی، سن، علائم، شرایط فرد و تمایل به حفظ باروری بستگی دارد. در هیپرپلازی بدون آتیپی، اصلاح عوامل خطر و در صورت نیاز درمان با پروژسترون از گزینه‌های اصلی هستند؛ پروژسترون می‌تواند به شکل قرص یا وسیله داخل رحمی حاوی هورمون استفاده شود.

در هیپرپلازی همراه با آتیپی، اگر فرد فرزندآوری خود را کامل کرده باشد، معمولا هیسترکتومی توصیه می‌شود. برای افرادی که قصد بارداری دارند یا نمی‌توانند هیسترکتومی انجام دهند، درمان با پروژسترون همراه با نمونه‌ برداری‌های منظم می‌تواند در نظر گرفته شود.

پیگیری بعد از درمان هیپرپلازی آندومتر

پیگیری منظم برای اطمینان از برطرف شدن هیپرپلازی اهمیت دارد و برنامه آن بر اساس نوع بیماری و روش درمان تعیین می‌شود. در هیپرپلازی بدون آتیپی، معمولا نمونه ‌برداری مجدد پس از حدود ۶ ماه و سپس یک نمونه‌برداری دیگر ۶ ماه بعد توصیه می‌شود؛ برخی افراد در صورت بهبود کامل ممکن است پس از آن نیاز به ادامه نمونه ‌برداری نداشته باشند.

در افراد دارای عوامل خطر برای عود، مانند BMI بالاتر از ۳۵ یا درمان با قرص‌های پروژسترونی، ممکن است پیگیری سالانه ادامه پیدا کند. در نوع همراه با آتیپی که با حفظ باروری درمان شده است، پایش دقیق‌تر و نمونه ‌برداری معمولا هر سه ماه توصیه می‌شود.

تفاوت هیپرپلازی آندومتر با سرطان آندومتر

هیپرپلازی آندومتر به رشد بیش از حد بافت پوششی رحم گفته می‌شود و خودِ آن سرطان نیست. با این حال، بعضی انواع هیپرپلازی، بخصوص نوع همراه با آتیپی، می‌توانند با خطر بالاتری برای ایجاد سرطان آندومتر همراه باشند. تفاوت این دو وضعیت را باید بر اساس ویژگی سلول‌ها و نتیجه بررسی بافتی مشخص کرد.

ماهیت بیماری

در هیپرپلازی، تعداد و الگوی رشد غدد آندومتر غیر طبیعی می‌شود و ممکن است سلول‌ها آتیپی داشته باشند یا نداشته باشند. سرطان آندومتر زمانی مطرح است که سلول‌های بدخیم سرطانی در بافت آندومتر وجود داشته باشند.

وجود آتیپی

آتیپی به تغییرات غیر طبیعی در ظاهر سلول‌ها اشاره دارد و وجود آن در هیپرپلازی اهمیت زیادی دارد. هیپرپلازی همراه با آتیپی نسبت به نوع بدون آتیپی، خطر بیشتری برای پیشرفت به سرطان دارد.

احتمال پیشرفت به سرطان

هیپرپلازی بدون آتیپی در بیشتر موارد به سرطان پیشرفت نمی‌کند و خطر آن طی ۲۰ سال کمتر از ۵ درصد گزارش شده است. در نوع همراه با آتیپی، خطر پیشرفت به سرطان به حدود ۲۸ درصد طی ۲۰ سال می‌رسد.

سخن پایانی

هیپرپلازی آندومتر وضعیتی است که در آن پوشش داخلی رحم بیش از حد طبیعی رشد می‌کند و ممکن است با خونریزی‌های غیرطبیعی همراه باشد. علت، نوع هیپرپلازی و وجود یا نبود سلول‌های غیرطبیعی، در تعیین میزان خطر و انتخاب روش درمان نقش دارند. تشخیص و پیگیری به ‌موقع می‌تواند از پیشرفت برخی انواع این بیماری جلوگیری کند. بنابراین، در صورت مشاهده خونریزی غیرعادی، مراجعه به پزشک و انجام بررسی‌های لازم اهمیت دارد.